Hikmet Birand’ın Denemelerinde Doğa ve Çevre Bilinci: Anadolu Manzaraları’na Ekoeleştirel Bakış
(Nature and Environmental Consciousness in Hikmet Birand’s Essays: An Ecocritical Perspective on Anadolu Manzaraları )

Yazar : Nesrin Mengi    
Türü : Araştırma Makalesi
Baskı Yılı : 2026
Sayı : 125
Sayfa : 192-210
    


Özet
Ekoeleştiri kuramı, insanın kendisini doğanın merkezine yerleştirerek çevreyi sı nırsız bir kaynak olarak görmesini eleştiren bir yaklaşım sunar ve edebî metinlerde insan-doğa ilişkisinin etik boyutlarını tartışır. Bilim insanı kimliğiyle tanınmasına karşın denemeci yanı geri planda kalmış Hikmet Birand (1904-1972)’ın Anado lu Manzaraları (1957) deneme kitabı, Türk edebiyatında doğaya yönelik ekolojik duyarlılığın erken örneklerinden biridir. Denemelerde doğayı bütünün bir parçası olarak gören ve insan tarafından doğaya uygulanan şiddetin yarattığı tahribatın bütünde ortaya çıkaracağı bozulmaya dikkat çeken ekolojik etiğe sadık bir yazar la karşılaştım. Amacım, Hikmet Birand’ın denemelerinde ortaya koyduğu çevreci eleştiri anlayışını, doğayı bütüncül bir varlık alanı olarak ele alış biçiminin eko lojik etikle ilişkisini belirginleştirmek ve Anadolu Manzaraları’nın ekoeleştirel açıdan Türk edebiyatındaki yerini ortaya koymaktır. Deneme yazılarını, ekoeleştiri kuramının temel kavramları doğrultusunda metin merkezli bir okuma ile ele aldım ve insan-doğa ilişkisiyle çevresel tahribata işaret eden söylemleri betimsel analiz yöntemiyle tematik olarak sınıflandırdım. İnceleme sonucunda denemelerinde do ğayı bütünün ayrılmaz bir parçası olarak gören Hikmet Birand’ın insanın doğaya yönelttiği şiddetin ekosistem üzerinde onarılması güç bir bozulmaya yol açtığını özellikle vurguladığını tespit ettim. Birand’ın söyleminin ekolojik etiği önceleyen bir bilinç doğrultusunda şekillendiğini ve Türk edebiyatında çevreci duyarlılı ğın özgün örnekleri arasında yer aldığını söyleyebilirim. Bu çalışmayla Hikmet Birand’ın çevreci yaklaşımının edebiyat tarihindeki konumunu belirginleştirirken ekolojik bilinçle oluşturulan edebî metinlere yönelik farkındalık geliştirilmesine katkı sağlamayı amaçlıyorum.

Anahtar Kelimeler
Hikmet Birand, deneme, ekoeleştiri,ekolojik etik

Abstract
Ecocriticism theory offers an approach that criticises humanity’s tendency to place itself at the centre of nature and view the environment as an unlimited resource, discussing the ethical dimensions of the human-nature relationship in literary texts. Despite being recognised for his identity as a scientist, Hikmet Birand (1904-1972), whose essayist side remained in the background, wrote the essay collection Anadolu Manzaraları (1957), which is one of the early examples of ecological sensitivity towards nature in Turkish literature. In these essays, I encountered a writer faithful to ecological ethics who views nature as part of a whole and draws attention to the damage that violence inflicted on nature by humans will cause to the whole. My aim is to clarify the relationship between the environmental criticism approach presented in Hikmet Birand’s essays, his approach to nature as a holistic realm of existence, and ecological ethics, and to reveal the place of Anadolu Manzaraları in Turkish literature from an eco-critical perspective. I approached the sample texts through a text-centered reading guided by the fundamental concepts of eco-criticism theory. I thematically classified discourses pointing to environmental destruction through the human-nature relationship using descriptive analysis methods. As a result of my analysis, I found that Hikmet Birand, who views nature as an integral part of the whole in his essays, particularly emphasises that the violence humans direct towards nature causes irreparable damage to the ecosystem. I can say that Birand’s discourse is shaped by a consciousness that prioritises ecological ethics and stands as one of the original examples of environmental sensitivity in Turkish literature.

Keywords
Hikmet Birand, essay, ecocriticism, ecological ethics